In gesprek met… Elena Anosova

De Russische fotograaf Elena Anosova, geboren in de Baikal- regio en woonachtig in Moskou, won de derde prijs in de categorie Verhalen van Pride Photo Award 2016. In haar fotoserie Section verkent Elena de thema’s identiteit, afzondering en grenzen. Ivana Babic sprak met haar over deze thema’s, haar leven, Rusland en haar fotografieprojecten.
 
 
Section © Elena Anosova
 
 
De winnende fotoserie maakt deel uit van een trilogie die draait om het leven van vrouwen in gesloten instellingen. Kun je me meer vertellen over dit project?
 
Op dit moment is alleen het eerste deel van de trilogie, over vrouwen in gevangenschap, afgerond en gepubliceerd. Aan de andere delen werk ik nog steeds. Elk deel is verschillend. Section is een heel groot project dat inmiddels in boekvorm is uitgebracht en het boek is genomineerd voor de MACK’s 2016 First Book Award. Het werk dat ik uit Section heb geselecteerd voor Pride Photo Award gaat over stellen, een van de aspecten van het hoofdthema.  
De foto’s zijn in drie heel verschillende gesloten instellingen genomen; een gevangenis voor recidivisten, een gevangenis voor vrouwen die voor het eerst veroordeeld zijn, en een werkkamp voor voor vrouwen die een deel van hun straf al hebben uitgezeten en goed gedrag hebben getooond. Elke plek heeft zijn eigen sfeer met verschillende gemeenschappen en onderlinge verhoudingen.
 
 
Section © Elena Anosova
 
 
Als kind heb je zelf enige tijd doorgebracht in een gesloten instelling. Hoe heeft deze ervaring jou gevormd? Heb je daar de fotografie ontdekt?
 
Ik was 12 jaar oud, ernstig ziek en had medische zorg nodig. Gedurende een aantal jaren verbleef ik in een internaat met medische faciliteiten, waar de omstandigheden geschikt waren om te kunnen revalideren. Daar herstelde ik langzaam en tegelijkertijd sloot ik echte vriendschappen en kreeg ik uitstekend onderwijs. Ik leerde schilderen, beeldhouwen en grafisch ontwerpen en ook tijdens vakanties hield ik mij hiermee bezig. Tien jaar later schafte ik mijn eerste camera aan toen ik als ontwerper aan de slag ging en texturen moest fotograferen.  
De grootse worsteling voor mij in het internaat was niet mijn gezondheidstoestand, maar het feit dat ik nooit op mijzelf kon zijn en dat ik mij niet veilig voelde. Er was geen ruimte voor afzondering, zelfs niet op de toiletten. Er waren geen tuinen of kamers waar je heen kon gaan om je terug te trekken, en dat was lastig vooral als je ook nog onderworpen bent aan een strenge dagelijkse routine. Dat soort reflectie en begrip komt met de jaren en deze inzichten helpen mij nu zeer in mijn huidige werk.
 
 
Hoe helpen die inzichten je? Kun je dat verder toelichten?
 
Voor ik begin met foto’s maken breng ik veel tijd door met de mensen die ik ga fotograferen. Deze werkwijze geldt niet alleen voor Section maar in alle situaties. Voor mij is het heel belangrijk dat ik weet hoe de mensen leven en ademen en hoe zij zich voelen. We praten, drinken thee en ontmoeten elkaar gedurende een langere periode van een maand of enkele maanden.
Tijdens deze bijeenkomsten heb ik de kans om hen te observeren en begin ik te begrijpen wat bepaalde gebeurtenissen, activiteiten, locaties en omstandigheden voor hen betekenen. Met deze indrukken in mijn achterhoofd ga ik dan aan het werk.
 
 
Welk publiek hoop je met deze trilogie over vrouwen in gesloten instellingen te bereiken? Welke boodschap wil je uitdragen? En welke gevoelens wil je bij de kijker oproepen?
 
Er bestaat een Russische gezegde dat vrij vertaald luidt: ‘Niemand is gevrijwaard van armoede of gevangenisstraf’. Dat is in de huidige realiteit zelfs nog meer van toepassing dan in het verleden. Desondanks worden gevangenen in onze samenleving gestigmatiseerd. Het maakt niet uit of een vrouw handelde om zichzelf of haar kinderen te beschermen of uit eigenbelang een misdaad beging. Als je eenmaal in de gevangenis hebt gezeten ben je voor altijd gebrandmerkt. Dat betekent natuurlijk niet dat je ineens geen echtgenote meer bent, of moeder, of dochter, bruid, buurvrouw, lerares, grootmoeder, of schoonheid… Ik toon de gezichten van deze vrouwen op dezelfde wijze als die van andere vrouwen in onze samenleving.
 
 
Section © Elena Anosova
 
 
Ergens noem je ook het bestaan van de romantisering van gevangenschap, die haaks staat op het leven in de gevangenis. Wat bedoel je daarmee?
 
In Rusland bestaat van oudsher al de tendens om het thema gevangenschap te romantiseren. Dit is terug te vinden in onze cultuur, literatuur en muziek en het is verankerd in onze geschiedenis. Tegelijkertijd ondersteunt haast niemand ex-gedetineerden, behalve de gevangenisgemeenschap zelf. Het is moeilijk om werk te vinden, en een alleenstaande moeder die in de gevangenis heeft gezeten en geen woning en geen werk heeft, kan haar kinderen niet terughalen uit een kindertehuis. Het is bijzonder moeilijk voor ex-gedetineerden om na hun traumatische ervaringen in de gevangenis te resocialiseren omdat ze vrijwel geen ondersteuning krijgen. Gelukkig zijn er tegenwoordig een aantal liefdadigheidsinstellingen en stichtingen die wel ondersteuning bieden.
 
 
Hoe is, volgens jou, de situatie voor stellen van gelijk geslacht in gesloten instellingen in Rusland? Worden zij, als ze eenmaal vrij zijn, meer, minder of evenzeer gestigmatiseerd als andere vrouwen die gevangen hebben gezeten?
 
Het is belangrijk te vermelden dat ik alleen met vrouwen werk. De mannenwereld en mannengevangenissen zijn totaal anders, met een intolerantie ten opzichte van de LHBT-mensen die vaak resulteert in zware mishandeling en zelfs moord.  
Binnen vrouwengevangenissen worden vrouwenstellen niet gestigmatiseerd. Dertig of vijftig jaar geleden probeerden de gevangenisdirecties te voorkomen dat vrouwen relaties met elkaar kregen. Tegenwoordig bemoeien ze zich er niet meer nadrukkelijk mee, maar het wordt ook niet aangemoedigd. Alles hangt af van de gevangenisleiding.  
Binnen de gevangenisgemeenschap lopen de meningen over dit onderwerp uiteen, net zoals in de de maatschappij daarbuiten. De gevangenis is een relatief kleine gemeenschap en mensen weten alles van elkaar. Ik kreeg de indruk dat er een stilzwijgende overeenstemming bestaat over relaties tussen vrouwen. Vaak kwam ik de houding tegen dat het niet uitmaakt wie wat met wie doet, zolang je maar een fatsoenlijk mens bent. Dat doet deugd.
 
 
Section © Elena Anosova
 
 
Hoe sluit je andere werk aan bij deze serie en deze trilogie?
 
Grenzen en afzondering zijn mijn hoofdthema’s. In elk deel van de trilogie verken ik het thema grenzen vrij uitgebreid: sociale grenzen, geografische en geopolitieke grenzen. Overal bestaat een microsamenleving; een gemeenschap van mensen die iets met elkaar gemeen hebben, waarbij er sprake is van een bepaald ‘klimaat’.
 
 
Sagaan © Elena Anosova
 
 
Je ‘Sagaan Sag’ serie sprak mij erg aan. Daarin worden levendige objecten en mensen afgezet tegen een puur en intimiderend, weids landschap. Wat heb je tijdens het fotograferen geleerd over deze vorm van isolatie (door de enorme ruimte, en niet binnen de muren van een gesloten instelling)? Hoe is dit te vergelijken met die andere vorm van isolatie?
 
Sagaan Sag, op het eiland Olkhon in het Baikalmeer, is een heilige plaats waar culturele grenzen en religies elkaar kruisen. In mijn jeugd heb ik daar veel tijd doorgebracht. Ik zag hoe deze rustige en private ruimte veranderde in een een toeristisch mekka. Ik fotografeer in de moeilijkste periode van het jaar, in december en januari. Dit is de tijd van het jaar waarin het Baikalmeer net begint te bevriezen en een enorme hoeveelheid water verdampt in de atmosfeer, waardoor van het eiland afgezonderd raakt van de wereld. Er zijn geen toeristen vanwege de extreem koude temperaturen en het gebrek aan veerverbindingen, zodat de ruimte ‘terugkeert tot zichzelf’, waardoor er slechts sporen en een klein aantal lokale bewoners achterblijven.  
Door het vastleggen van verschillende objecten die te maken hebben met menselijke activiteit tegen de achtergrond van een nooit veranderend landschap, vestig ik de aandacht op de onbeduidendheid van onze grootte en dat wij, als mensheid, van voorbijgaande aard zijn in verhouding tot de uitgestrektheid van tijd en ruimte.
 
 
Sagaan © Elena Anosova
 
 
Wat ligt er voor je in het verschiet? Ga je door met het onderzoeken van verschillende aspecten van afzondering?
 
Op dit moment werk ik in het uiterste noorden van Rusland, opnieuw rond het thema isolatie. Er is een zeer afgelegen dorp in het district van de Nizhnaya Tunguska Rivier. Je kunt er slechts twee keer per maand per helikopter naartoe. De moderne beschaving dringt heel langzaam en sporadisch door in dit gebied. Deze ‘inkapseling’ in tijd en ruimte, doordrenkt met mythologie, is uniek en houdt ook verband met mijn familie, omdat een groot deel van mijn familie er al meer dan 300 jaar leeft.
 
 
Vertaling: Claire Meeussen

Pride Photo Award is een jaarlijkse internationale wedstrijd voor foto's over seksuele en gender diversiteit.

Taal:

  • English
  • Nederlands